Orhon Yazıtlarının Bulunuşu ve Yapılan Çalışmalar

1997 yılında Yenisey yazıtları ile ilgili önemli bir çalışma da İ. G. Kormuşin tarafından yayımlandı: Tyurkskie yeniseyskie epitafii-teksti i issledovaniya, Moskva, 1997.

Dilbilimci Doğan Aksan, Türkçenin tarihî dönemlerinden yola çıkarak Türkçenin sözvarlığını inceledi ve 1996 yılında önemli bir araştırma yayımladı: Türkçenin Sözvarlığı, Ankara, 1996. Çalışmalarına devam eden Aksan, Eski Türkçe yazıtları inceleyerek Eski Türkçe’nin sözvarlığı üzerine önemli bir araştırmayı da 2000 yılında yayımladı: En Eski Türkçenin İzlerinde. Orhon ve Yenisey Yazıtları Üzerinde Sözcükbilim, Anlambilim ve Biçembilim İncelemelerinin Aydınlattığı Gerçekler, Simurg, Ankara, 2000.
Sema Barutcu-Özönder’in Köktürk dönemi Türk dili ve Türk kültürü konularında önemli çalışmaları vardır. “Yenisey Kitabeleri ve Yer Sular”, Journal of Turkish Studies, 22, 1998: 171-184; “Türkler Ne Zaman Bir Millet idi? I. Ortak Bir Köken Mitleri Vardı: Bir Dişi-kurttan Türemişlerdi” Kök Araştırmalar, I/2, Güz 1999: 65-92.; “Eski Türk Çağı Kaya Yazıtları: I. Örük Yazıtı, II. Hangiday Yazıtı, III. Arhanan Yazıtı”, Kök Araştırmalar, Cilt II, sayı 1, Bahar 2000: 121-133.; “Eski Türklerde Dil ve Edebiyat”, Türkler, cilt III, Ankara, 2002: 481-501.
Moğolistan’da yazıtlar dışındaki Türk anıtları üzerine yapılan araştırmalar da Türk kültür tarihi araştırıcıları için çok önemlidir. Moğol arkeolog Dovdoin Bayar’ın 1997 yılında yayımladığı Mongolın töv nutag dah’ türegiin hün çuluu, Ulaanbaatar, 1997. “Moğolistan’daki Türk İnsan Heykelleri” adlı kitap, bu duruma bir örnektir (Bkz. Gül, 2003). Bu kitapta Bayar, Moğolistan’da Türklere ait olan bütün heykelleri incelemiş, heykellerin özelliklerini göstermiş ve çizimlerini hazırlamıştır. D. Bayar’ın hazırlamış olduğu eser, Moğolistan’da bulunan, üzerinde yazı olmayan Türk heykellerini konu etmektedir. Bu insan heykelleri, Köktürk tarihi ve kültürü hakkında bize geniş bilgiler vermektedir.

Moğolistan’da hazırlanan Mongol nutag dax’ tüüx soyolın dursgal (1999), Ulaanbaatar. adlı eser, Moğolistan’da bulunan tarihî ve kültürel eserlerin bulunduğu bir atlastır (Bkz. Gül 2006). Bu atlasta Hun, Köktürk ve Uygur dönemleri ile alâkalı yazıt, heykel, kaya resimleri, arkeolojik buluntuların yanı sıra şehirler ve kurganlar hakkında da bilgi verilmektedir. Özellikle Köktürk dönemine ait olduğu düşünülen kaya resimlerinin baskıları mükemmel düzeydedir. Yazıtlar bölümünde eski Türk runik alfabeli yazıtlar da incelenmiştir. Bu bölümde yer alan Türk yazıtları şunlardır: Ar Hanan Yazıtı (s. 203), Açit Nuur Yazıtı (s. 204), Biger Yazıtı (s. 205), Bilge Han Heykelleri (s. 205), Bugat (Bugut) Yazıtı (s. 206), Gurvaljin Uul Yazıtı (s. 207), Gurvan Mandal Yazıtı (s. 207), Doloodoin Yazıtı (s. 209), Doloodoin Xöşöö Uygur Yazıtı (s. 210), Züriin Ovoo Yazıtı (s. 211), İx Biçig Yazıtı (s. 212), İx Xanui Nur Yazıtı (s.212), İx Xöşööt (Külçor) Yazıtı (s. 213), Kültegin Yazıtı (s. 214), Kültegin Kaplumbağa Yazıtı (s. 215), Kültegin Heykelleri (s. 215), Mogilyan/Bilge Han Yazıt (s. 217), Moyun-Çur Yazıtı (s. 218), Mutrın Temdeg Yazıtı (s. 219), Nogoon Nuur Yazıtı (s. 220), Olon Nuurın Öçüüxen Yazıtı (s. 220), Ongii Yazıtı (s. 220), Övörxangai Yazıtı (s. 221), Raşaan Xadnı Yazıtı (s. 221), Taixir Çuluu Yazıtı (s. 224), Tariat Yazıtı (s. 225), Tonyukuk Yazıtı (s. 225), Tonyukuk Heykelleri (s. 226), Tömör Tsorg Yazıtı (s. 228), Tevş Yazıtı (s. 228), Tes Yazıtı (s. 229), Süüjiin Davaa Yazıtı (s. 231), Xanan Xad Yazıtı (s. 231), Xar Balgas I, II Yazıtları (s. 232), Xöl Asgat Yazıtı (s. 237), Tsenxermandal Yazıtı (s. 241), Çoyr Yazıtı (s. 243), Ereen Xarganat Yazıtı (s. 244).

Türk Dil Kurumu’nun 1995-2004 yılları arasında yürüttüğü “Göktürk (Runik) Yazılı Belge, Yazıt ve Anıtların Albümü Projesi” kapsamında iki albüm İsmail DOĞAN tarafından hazırlanmış ve yayımlanmıştır: DOĞAN, İsmail (2000). Kafkasya’daki Göktürk (Runik) İşaretli Yazıtlar, Ankara: TDK Yay.; DOĞAN, İsmail (2002). Doğu Avrupa’daki Göktürk (Runik) İşaretli Yazıtlar, Ankara: TDK Yay. Bu iki albümle DOĞAN, Kafkasya ve Doğu Avrupa’da bulunan Göktürk yazılı belge, yazıt ve anıtların fotoğraflarını bir albümde toplayarak henüz okunmamış yazıların okunabilmesi ve okunmasında tereddüt edilen yazılar için yeni yorumlar yapma imkânını sağlamıştır.

Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı (TİKA)’nın yürüttüğü MOTAP projesi çerçevesinde Osman Fikri Sertkaya, Tsendiin Battulga ve Cengiz Alyılmaz tarafından hazırlanan ve 2001 yılında yayımlanan Moğolistandaki Türk Anıtları Projesi Albümü de yukarıdaki atlasta olduğu gibi Moğolistan’da bulunan bazı Türk yazıtları hakkında bilgi verilmiştir. Eser, Türkiye’de yayımlanan ilk katalog çalışmalarından biri olduğu için bazı eksikleri olsa da Türkoloji’deki çok önemli bir boşluğu doldurmuştur.