Orhon Yazıtlarının Bulunuşu ve Yapılan Çalışmalar

Even Hovdhaugen adlı Norveçli dilbilimci, Kültigin ve Bilge Kağan yazıtlarının aynı ve farklı bölümlerini inceleyen makalesini 1974 yılında yayımladı: “The Relationship Between the Two Orkhon Inscriptions”, Acta Orientalia, XXXVI, 1974.
Türkiye’de Semih Tezcan’ın yayımladığı makaleler de önemlidir. Soğdca Bugut yazıtını Saadet Çağatay ile birlikte yayımlayan Tezcan, Tonyukuk yazıtındaki bazı okuma yanlışlarını düzeltme yolunda görüşlerini açıklamıştır: “Köktürk Tarihinin Çok Önemli Bir Belgesi: Sogutca Bugut Yazıtı”, TDAY-B, 1975-1976, ss. 245-252 (S. Çağatay ile birlikte).; “Tonyukuk Yazıtında Birkaç Düzeltme”, TDAY-B 1975-1976, Ankara, 1976, ss. 173-181.
Eski Türkçe’nin gramer sorunları ile ilgili çok önemli makaleleri yayımlayan Marcel Erdal, 2005 yılında da Eski Türkçe’nin gramerini yayımlayacaktır. 1978’li yıllarda gramerle ilgili sorunlar üzerinde duran Erdal’ın bu yıllardaki makaleleri şunlardır: “Irk Bitig Üzerine Yeni Notlar”, TDAY-B, 1977, (1978), ss. 87-119; “Die Konverb- und Aoristendungen des Alttürkischen”, UAJb, 51, 1979, ss. 104-126.; “Die Morphemfuge im Alttürkischen”, WZKM, 71, 1979, ss. 83-114. Erdal’ın Eski Türkçe metinlerin tarihsel sınıflandırma yapılabilmesi için gereken özelliklerle ilgili makalesi da Türkoloji açısından önemlidir: “The chronological classification of Old Turkish texts”, CAJ, 23, 1979, ss. 151-175.
1980 yılında A. N. Kononov tarafından Eski Türkçe’nin grameri yayımlandı. Kononov, kendinden önce yapılan çalışmaları da gözden geçirerek gramerini hazırlamıştır: Grammatika yazıka tyurkskih runiçeskih pamyatnikov VII-X vv., Leningrad, 1980.
1982 yılında da Özbekistan’da G. Abdurahmanov ve A. Rüstemov tarafından Eski Türkçe ile ilgili bir araştırma daha yayımlanmıştır: Kadimgi Türkiy Til, Taşkent, 1982.
1988 yılında Türk Dil Kurumu yayınları arasından Talat Tekin’in Orhon Yazıtları, TDK Yayınları, Ankara, adlı önemli çalışması yayımlandı. Bu çalışmada Tekin, runik alfabe üzerinde durmuş; daha sonra da Költigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarının transkripsiyonunu ve çevirisini hazırlamıştır. Eserin sonunda da yazıtların sözvarlığını kapsayan sözlük yayımlanmıştır. Bu eser, 2006 yılında gözden geçirilmiş olarak TDK yayınları arasında tekrar yayımlanmıştır. Tekin, 1994 yılında da Tonyukuk yazıtını tek olarak yeniden yayımlamıştır: Tunyukuk Yazıtı, Simurg-Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 5, Ankara, 1994. Çalışmalarına devam eden Tekin, popüler yayın olarak yine Költigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarıyla ilgili küçük boy kitabını 2003 yılında yayımlamıştır: Orhon Yazıtları, Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk, Yıldız Dil ve Edebiyat 1, İstanbul, 2003.
S. Ya. Bayçorov, Avrupa’daki Türk Runik harfli metinleri içeren korpusunu 1989 yılında yayımlamıştır. Drevnetyurkskiye runiçeskiye pamyatniki Yevropı adlı eser Muvaffak Duranlı tarafından Avrupa’nın Eski Türk Runik Abideleri adı ile Türkçeye çevrilerek 1996 yılında yayımlanmıştır.
Moğol Türkologlardan L. Bold tarafından 1990 yılında yayımlanan BNMAU-ın Nuag dah’ hadnı biçees (türeg biçgiin dursgal) I, Ulaanbaatar, 1990., “Moğolistan’da Bulunan Taş Yazıtlar (Türk Yazısı Anıtları) I” adlı eser, Moğolistan’da bulunan Türk yazıtları üzerine hazırlanmıştır. Bold, bu eserinde Moğolistan’da bulunan Türk yazıtlarının tanıtmasını yapmıştır. Eserde, yazıtların yazı çevrimleri bulunmamakta, sadece yazıtların kimler tarafından bulunduğu, hangi döneme ait olduğu ve içerikleri hakkında bilgiler yer almaktadır. Bazı yazıtların da resimleri ve çizimleri de bulunmaktadır. Bold’un bu eserinde Moğolistan’da bulunan 38 Türk yazıtı hakkında bilgi verilmiştir. Bold’un eserinde bilgi verdiği yazıtlar şunlardır: Açit Nuur Yazıtı, Ar Hanan Yazıtı, Biger Yazıtı, Bilge (Mogilyan Xaan) Kağan Yazıtı, Çoir Yazıtı, Darvi Yazıtı, Doloodo Yazıtı, Gurvaljin Uul Yazıtı, Gurvan Mandal Yazıtı, İx Xanui Nuur Yazıtı, Kül Tegin Yazıtı, Kül-Çurt Yazıtı, Moyun-Çur Yazıtı, Mutrın Temdeg Yazıtı, Nogoon Nuur Yazıtı, Nomın Barintagiin Teeg Deerx Yazıtı, Ongiin Yazıtı, Oryuk Xad Yazıtı, Övör Dörölj Yazıtı, Övörxangain Yazıtı, Raşaan Xadnı Yazıtı, Süüji Yazıtı, Taixar Çuluu Yazıtı, Tariat Yazıtı, Tes Yazıtı, Tevşi Yazıtı, Tonyukuk Yazıtı, Tömör Tsorg Yazıtı, Tsaxir Yazıtı, Tsenxer Mandal Yazıtı, Xanan Xad Yazıtı, Xangidai Xad Yazıtı, Xar Balgas I Yazıtı, Xar Balgas II Yazıtı, Xöl Asgat Yazıtı, Xutag Uul Yazıtı, Zooson Deerx Yazıtı, Züriin Ovoo Yazıtı. Bold, 2000 yılında yayımladığı yukarıdaki eserin ikinci cildi olan Orxon biçgiin dursgal II, adlı eserde bazı Türk yazıtlarının transkripsiyonu ve Moğolca tercümesini vermiştir. Eserde yer alan yazıtların epigrafik belgelemesinin yapılmış olması, o yazıtları görme şansı olmayan Türkologlar açısından çok faydalıdır (Bkz. Gül, 2005).
Marcel Erdal, 1991 yılında Eski Türkçe’deki kelime yapımı ile ilgili çok önemli araştırmasını yayımladı: Old Turkic Word Formation: A Functional Approach to The Lexicon, I, II, Wiesbaden, 1991. Tezcan, bu muhteşem eserinin yanı sıra 90’lı yıllarda yine çalışmalara devam etti. Yayımladığı makalelerde Eski Türkçedeki gramer ve okuma sorunları ile ilgili görüşlerini açıkladı: “Zum alttürkischen Vokalsystem”, R. E. Emmerick et al. (eds.), Turfan, Khotan und Dunhuang. Vorträge der Tagung ‘Annemarie v. Gabain und die Turfanforschung’, Berlin, 1996, ss. 67-82.; “Further notes on the Irk Bitig”, TL, 1-1, 1997, ss. 63-100; “Eine unbekannte Jenissei-Inschrift aus der Adrianov? Kollektion”, Bahşi Ögdisi. Festschrift für Klaus Röhrborn anläßlich seines 60. Geburstags, Freiburg-Istanbul, 1998, ss. 83-96; “Old Turkic”, Lars Johanson und Eva Agnes Csató (Hrsg.), Turkic Languages, London, Routledge, 1998, ss. 138-157.
1997 yılında daha çok Eski Türkçe terminoloji üzerine yaptığı çalışmalarla tanıdığımız Volker Rybatzki tarafından Tonyukuk yazıtı ile ilgili yeni bir eser yayımlandı. Rybatzki, bu eserinde yeni okuma denemelerinde bulunmuştur: Die Tonyuquq-Inschrift, Szeged, 1997.