Orhon Yazıtlarının Bulunuşu ve Yapılan Çalışmalar

1952 yılında Eski Türkçe’deki ünlü uyumu ve kapalı e sesi ile ilgili iki önemli çalışma daha yayımlandı. A. Von Gabain tarafından yazılan Zur Geschihten der türkischen Vokalharmonie” ve Alessio Bombaci tarafından yazılan “Probleme der historischen Lautlehre der türkischen Sprache” (UAJb, XXIV) adlı makaleler o dönem için büyük yenilikler getiren çalışmalardı.
Bu yıllarda da Türkiye’de özellikle Osman Nedim Tuna’nın ve Ahmet Caferoğlu’nun çalışmalarını görmekteyiz. Tuna, Köktürk yazıtlarıyla ilgili bugün de kullanılan önemli makalelerini bu yıllarda yayımlamıştır: “Bazı İmla Gelenekleri”, TDAY-B, 1957; “Köktürk Yazıtlarında ‘ölüm’ Kavramı ile İlgili Kelimeler ve ‘kergek bol-‘ Deyiminin İzahı”, Bilimsel Bildiriler, TDK, 1960. Ahmet Caferoğlu da 1958 yılında yayımladığı Türk Dili Tarihi adlı eserinin birinci cildinde eski Türk Runik harfli metinleri ve Eski Türkçe’yi incelemiştir. Köktürk yazıtları ile ilgili önemli çalışmalara imza atacak olan Türkolog Talat Tekin de 1957 yılında Köktürk yazıtları ile ilgili ilk çalışmasını yayımlamıştır: “Köktürk Yazıtlarındaki Deyimler Üzerine”, I-II, Türk Dili, c. 6, 1957, ss. 372-374, 423-426.
1958 yılında Köktürklerin tarihi ve kültürü hakkında çok önemli bilgiler veren ve hâlâ bugün de başucu kaynağı olan bir eser yayımlandı. Bu eser Köktürkler hakkında en önemli bilgileri veren Çin yıllıklarının taranması sonucu ortaya konulmuştur. Liu Mau-Tsai’nin hazırladığı bu eser, Köktürk tarihi hakkında bilgi veren en önemli eserdir: Die chinesichen Nachrichten zur Geschichte der Ost-Türken (T’u-küe), Wiesbaden, 1958.
1959 yılında S. E. Malov’un yazıtlarla ilgili üçüncü önemli eseri yayımlandı: Pamyatniki drevnetyurskoy pis’mennosti mongolii i kirgizii, Moskva-Leningrad, 1959. Malov, bu eserinde yine önemli yazıtları incelemiş ve yeni yorum ve açıklamalar getirmiştir. Orhun ve Yenisey yazıtlarının diline dair önemli bir eser de yine Rusya’da yayımlandı. 1960 yılında V. M. Nasilov tarafından yayımlanan bu eser de dönemine göre önemli bir eser olmuştur: Yazık orhono-yeniseyskih pamyatnikov, Moskva, 1960.
Tonyukuk yazıtı ile ilgili önemli bir çalışma da 1961 yılında Paris’te René Giraud tarafından yayımlandı: L’inscription de Baïn Tsokto, Paris, 1961. Giraud, kitabının ismini Tonyukuk olarak değil, yazıtın bulunduğu yerin adı olan Bayan Tsokto adını vermiştir. Tonyukuk yazıtı ilk olarak tam metin, tercüme, sözlük ve açıklamalar şeklinde Giraud’un bu eserinde yayımlanmıştır.

Bozkır kavimleri ve özellikle de Eski Türkler üzerine çalışmalar yapan tarihçi K. Czeglédy’nin Köktürk dönemine ait yer, şahıs, kavim adları ile ilgili çalışmaları vardır. Bunlardan biri 1962 yılında yayımlanan makalesidir: “Co?ay-Quzï, Qara-Qum, Kök-Öng”, AOH, c. 15, s. 1-3, 1962, ss. 55-69.
Yazıtlarla ilgili araştırmalarını sadece dil yönünden değil, arkeolojik yönden de devam ettiren ve Moğolistan’da yeni Türk yazıtlarının bulunmasını sağlayan Rus Türkolog S. G. Klyaştornıy’nin çok önemli araştırması 1964 yılında Moskova’da yayımlandı: Drevnetyurkskiye runiçeskiye pamyatniki kak istoçnik po istorii Sredney Azii, Moskva, 1964.
1965 yılında Poeziya Tyurkov VI-VIII vekov, adlı eseri yayımlayan I. V. Stebleva, Kağanlık yazıtları ile Yenisey yazıtlarının manzum şekilde yazıldığını ileri süren araştırmasını yayımlamıştır. Her ne kadar bugün kabul edilmemiş bir görüşü anlatan eser olarak anılıyor olsa da, eser, döneminde yazıtları farklı bir bakış açısı ile incelemesi açısından önem taşımıştır.
1966 yılında Bilge Kağan yazıtı ile ilgili yeni bir araştırma daha yayımlanmıştır. G. Aydarov tarafından yayımlanan bu eser de yazıtların daha doğru okunabilmesine katkı sağlamıştır: Yazık orhonskogo pamyatnika Bilge-kagana, Alma-Ata, 1966. Aydarov, 1971 yılında da yine Köktürk yazıtlarının dili ilgili ikinci kitabını yayımlamıştır: Yazık orhonskih pamyatnikov drevnetyurkskoy pis’mennosti VIII veka, Alma-Ata, 1971.
Yazıtların bulunduğu coğrafyanın insanları olan Moğol bilim adamlarının da Türk yazıtları hakkında çalışmaları olmuştur. Özellikle B. Rinçen’in yapmış olduğu araştırmalarla Moğolistan Türkolojisi gelişmiştir. Özellikle onun 1968 yılında yayımladığı ve bugün hâlâ önemini koruyan Mongol nutag dah’ hadnı biçees, gerelt höşöönii züil, Corpus scriptorum Mongolorum, Ulaanbaatar., adlı eser, Moğolistan’da yayımlanan en önemli atlaslardan birisidir. Bu atlasta Moğolistan’da bulunan tarih ve kültür eserleri hakkında bilgi verilirken, Türk eserleri de ihmal edilmemiştir. Rinçen’in bu atlası ileride değineceğimiz üzere Moğolistan’da yapılan atlas çalışmalarında başucu kaynağı olarak kullanılan bir eserdir.
Bu yıllarda Türkiye’de de yazıtlar üzerine yapılan araştırmaların sayısı artmaya başlamıştır. İlk olarak Talat Tekin’in Amerika’da hazırladığı doktora tezi 1968 yılında yayımlanmıştır: A Grammar of Orkhon Turkic, Indiana University Publications, Uralic and Altaic Series, Volume 69, Bloomington, 1968. İngilizce olarak yayımlanan bu kitapta Kültigin, Bilge Kağan, Tonyukuk, Ongin ve Küli Çor yazıtlarının okunuşu ve İngilizce çevirisi ile sözlüğü hazırlanmıştır. Uzun yıllar bu alandaki en önemli eserlerden kabul edilen bu eserin, düzeltilmiş ve genişletilmiş şekli de Türkçe olarak 2003 yılında Orhon Türkçesi Grameri adıyla Türkiye’de yayımlanmıştır.
Ali Kemal Meram tarafından 1968 yılında yayımlanan İlk Türk Devleti ve Yazılı Türk Anıtları, 1968, ve Kayahan Erimer tarafından yayımlanan Eski Türkçe, Göktürk ve Uygur Yazı Dili, 1969 adlı eserler de bu dönemde Türkiye’de yapılan çalışmalardır. Yine 1970 yılında Prof. Dr. Muharrem Ergin tarafından yayımlanan Orhun Abideleri, 1970, adlı eser hâlâ önemini korumakta ve üniversitelerde ders kitabı olarak okutulmaktadır.
Ünlü İngiliz Türkolog S. G. Clauson da bu dönemde runik alfabe ve Tonyukuk yazıtıyla ilgili önemli görüşlerini açıklayan makalelerini 1970 ve 1971 yılında yayımlamıştır: “The Origin of The Turkish Runic Alphabet”, AOH, 32, 1970, ss. 51-76.; “Some Notes on the Inscription of Toñuquq”, Studia Turcica, Budapest, 1971, ss. 125-132.
Köktürk yazıtlarındaki tarihlendirme sorunu ile ilgili çok önemli bir eser Louis Bazin tarafından 1974 yılında yayımlanmıştır. Bu eser sayesinde yazıtlarda verilen tarihlerin doğru bir şekilde meydana çıkarılması sağlanmıştır: Les calendriers turcs ancients et médiévaux, Université de Lille III, 1974.