Orhon Yazıtlarının Bulunuşu ve Yapılan Çalışmalar

Alman W. Bang’ın da Köktürk yazıtları ile ilgili olarak çeşitli araştırmaları bulunmaktadır: Über die köktürkischen Inschrift aus der Südseite des Kültägin Denkmals, Leipzig, 1896; “Zu den köktürkischen Inschriften der Mongolei”, T’oung-Pao, 1896, ss. 325-348; “Köktürkisches”, WZKM, 1897, ss. 198-200; “Zu den Köktürkischen Inschriften”, T’oung-Pao, 1898, ss. 117-141.
Radloff, 1897 yılında Die alttürkischen Inschriften der Mongolei, Neue Folge, St. Petersburg, 1897., adlı yeni eserini yayımladı. Bu eserde Köktürk yazıtlarının kısa bir gramerinin yanı sıra Bilge Kağan yazıtının metni ve sözlüğü ile W. Barthold’un yazıtların tarihî önemi ile ilgili bir yazısı da bulunmaktadır.
1899 yılında Költigin Yazıtı ile ilgili önemli bir çalışma olan P. M. Melıoranskıy’nin doktora tezi yayımlandı: Pamyatnik v’ çest’ Kyul-Tegina, S. Peterburg’, 1899. Aynı yıl içinde W. Radloff, Tunyukuk yazıtının metnini, transkripsiyonunu ve Almanca çevirisini yayımlamıştır: Die alttürkischen Inschriften der Mongolei, Zweite Folge, St. Petersburg, 1899. Radloff’un bu eserinde F. Hirth’in “Nachworte zur Inschrift des Tonjukuk” ve W. Barthold’un “Die alttürkischen Inschriften und die arabischen Quellen” adlı makaleleri de yayımlanmıştır.

Köktürk yazıtlarında görülen ve yine Türkçenin genel sorunu olan kapalı e sesi sorunuyla ilgili olarak Karl Foy’un önemli makalesi de 1900 yılında yayımlanmıştır: “Türkische Vocalstudien, besonders das Köktürkische und Osmanische betreffend”, MSOS, III, 1900, ss. 180-215. Bu sorunla ilgili önemli bir yazı da Macar Türkolog Julius Németh tarafından 1939 yılında yayımlanmıştır: “Zur Kenntnis des geschlossenen e im Türkischen”, KcSA, I, 1939.
Thomsen de kapalı e sorunuyla ilgili olarak 1913 yılında “Une lettre meconnue des inscriptions de l’Iennisei”, JSFOu, XV, 1913, adlı çalışmasını yayımladı. Thomsen, yine yazıtlarda tespit ettiği düzeltmeleri de 1916 yılında Turcica. Études concernant l’İnterpréation des inscriptions turques de la Mongolie et de la Sibérie, (=MSFOu XXXVII), Helsingfors, 1916., adlı eserinde yayımladı. Thomsen’in yine yazıtlarla ilgili bir diğer önemli çalışması da 1922 yılında yayımlanmıştır: “Gammeltyrkiske inskrifter fra Mongoliet i oversættelse og med indledning”, Samlede Afhandlinger, III, København, 1922, ss. 415-516. (Alm. “Alttürkische Inschriften aus der Mongolei”, ZDMG, Neue Folge, c. 3, 1924, ss. 121-175.
Köktürk yazıtları ile ilgili ilk çalışmalar bu şekilde yapıldıktan sonra yazıtların sahibi Osmanlı Devleti’nde de çeşitli toparlama çalışmalar yapılmıştır. İlk yazıları Şemsettin Sami yazdıktan sonra, Radloff ve Thomsen’in çalışmalarından yola çıkan Necip Asım (Yazıksız) Osmanlı Devleti zamanındaki yazıtlarla ilgili ilk çalışmayı yapmıştır. Necip Asım’ın eski yazıyla yazdığı çalışmasında yazıtların transkripsiyonu ve tercümesi bulunmaktadır: Orhun Abideleri, İstanbul, (1340-41).
1932 yılında Martti Räsänen, Türkçe ünlü uyumu ve özellikle de üçüncü tekil iyelik eki ile ilgili önemli makalesini yayımlamıştır: “Baiträge zur Frage der türkischen Vokalharmonie”, JSFOu, XV, 1932.
Türkiye’de Ragıp Hulusi Özdem “Moğolistan’daki Türkçe Kitabeler” (1935) ve Tarhan Toker “Göktürk Yazıtları” (1938) adlı çalışmalarını yayımladılar.
Türkiye’de hâlâ önemini koruyan çalışmalardan birini de Hüseyin Namık Orkun yayımlamıştır: Eski Türk Yazıtları, I-IV, İstanbul, 1936-1941. Orkun, bu eserini dört cilde ayırmıştır. Birinci ciltte Kültigin ve Bilge Kağan, Karabalgasun, Tonyukuk, Ongin, İhe Hüşötü ve Suci yazıtlarını yayımlamıştır. Orkun, ikinci ciltte runik alfabe, fonetik inceleme ve Bilge Kağan ve Karabalgasun yazıtlarının Çince kısımları, Turfan’da bulunmuş yazıt ve el yazmaları, Irk Bitig, Hoytu Tamir, İhe Ashete, Talas gibi yazıtlar ve eski Türk runik harfli metinleri incelemiştir. Üçüncü ciltte Yenisey yazıtlarını inceleyen Orkun, dördüncü ciltte de eski Türk yazıtları ile ilgili notlar ve sözlük kısmını yayımlamıştır.
Eski Türkçe alanında ilk ve temel gramer kitabı, Alman Türkolog Annemarie von Gabaın tarafından 1941 yılında yayımlanmıştır: Alttürkische Grammatik, Leipzig, 1941. Bu gramer kitabında Gabaın, eski Türk runik harfli metinlerin yanı sıra Eski Uygurca metinlerin gramerini de ortaya koymuştur. Bu gramer bugünde Eski Türkçe’nin en önemli grameri olma özelliğini korumaktadır.
1951 ve 1952 yıllarında çok önemli iki kitap Rus Türkolog Sergey Yefimoviç Malov tarafından yayımlanmıştır: Pamyatniki drevnetyurkskoy pis’mennosti, Moskva-Leningrad, 1951.; Yeniseyskaya pis’mennost’ tyurkov, Moskva, 1952. Malov, 1951 yılında yayımladığı Pamyatniki drevnetyurkskoy pis’mennosti, adlı kitabında Kültigin, Tonyukuk, Talas, Suci, Irk Bitig gibi eski Türk Runik harfli metinlerin yanı sıra sonraki yüzyıllara ait Kutadgu Bilig gibi Türkçe metinleri de yayımlamıştır. Malov, Yeniseyskaya pis’mennost’ tyurkov adlı eserinde de Radloff, Malov ve S. V. Kiselev’in yayımladıkları Yenisey yazıtlarının metinlerini, transkripsiyonunu ve tercümesini sözlüğüyle birlikte yayımlamıştır.